نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• هدی دشتی ¹
• مهدی محمودی ²
• صادق رضایی ³

¹ دانشجوی دکترا، گروه فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² گروه علوم تربیتی دانشگاه پیام نور تهران

³ گروه علوم تربیتی - دانشگاه امین- تهر ان - ایران

چکیده

زمینه و هدف: با وجود شناخته‌شدن تربیت عاطفی به عنوان مؤلفه‌ای اساسی در رشد همه‌جانبه، مدل‌های رایج غربی مانند «یادگیری اجتماعی-عاطفی»، بعد معنوی را که در بافت‌هایی مانند جوامع اسلامی ضروری است، نادیده می‌گیرند. این پژوهش با هدف تبیین مبانی تربیت عاطفی اسلامی از طریق تحلیل مضامین نهج‌البلاغه و مقایسه آن با روان‌شناسی انسان‌گرا و ارائه الگویی یکپارچه که ابعاد معنوی و روان‌شناختی را پیوند می‌زند، انجام شد.

روش: مطالعه حاضر با روش کیفی و رویکرد تحلیل مضمون (براون و کلارک، ۲۰۰۶) انجام گرفت. داده‌ها از منابع اولیه اسلامی (قرآن، نهج‌البلاغه) و متون روان‌شناسی انسان‌گرا (راجرز، مازلو، فرانکل) گردآوری و کدگذاری شدند. اعتبار یافته‌ها از طریق توافق بین کدگذاران (کاپای کوهن ۰.۸۵) و اعتبارسنجی متخصصان تأمین گردید.

یافته‌ها: تحلیل داده‌ها چهار اصل بنیادین را به عنوان مبانی تربیت عاطفی اسلامی آشکار ساخت: ۱) پالایش درون (تزکیه)، ۲) تعادل عقل و عاطفه، ۳) محبت الهی (احسان) و ۴) مسئولیت‌پذیری اجتماعی. این اصول، اساس الگوی چهاربعدی «شناختی-عاطفی»، «اخلاقی-عاطفی»، «اجتماعی-عاطفی» و «الهی-عاطفی» را تشکیل می‌دهند. تحلیل تطبیقی، تفاوت غایت‌شناختی بنیادین را در تمرکز بر «قرب الهی» در الگوی اسلامی در مقابل «خودشکوفایی» در روان‌شناسی انسان‌گرا نشان داد.

نتیجه‌گیری: الگوی پیشنهادی با تلفیق ابعاد متعالی و معاصر، شکاف نظری بین رویکردهای سکولار و معنوی در تربیت عاطفی را پر می‌کند. کاربست این الگو در برنامه‌های درسی رسمی می‌تواند به پرورش افرادی متعادل، هم‌دل و ریشه‌دار در معنویت بینجامد و چارچوبی پاسخگو به فرهنگ ارائه دهد که علاوه بر نیازهای روان‌شناختی، آرمان‌های معنوی را نیز پوشش می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

• تربیت عاطفی اسلامی
• نهج‌البلاغه
• روان‌شناسی انسان‌گرا
• تدوین برنامه‌درسی
• تربیت معنوی

عنوان مقاله [English]

Implications of Nahj al-Balāghah and Humanistic Psychology for

نویسندگان [English]

• hoda dashti ¹
• Mahdi Mahmodi ²
• Sadegh Rezaei ³

¹ PhD Candidate, Department of Philosophy of Education, ST.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran

² Department of Educational Sciences, Payam Noor University, Tehran, Iran

³ Department of Educational Sciences, Amin University, Tehran, Iran

چکیده [English]

Background and Objective:Affective education is essential for holistic development. However, existing models like Social and Emotional Learning (SEL) often neglect the spiritual dimension, particularly in Islamic contexts. This study aimed to identify the foundations of Islamic affective education through a thematic analysis of Nahj al-Balāghah, compare them with humanistic psychology, and propose an integrated model linking spiritual and psychological dimensions.

Methods:This qualitative study employed thematic analysis (Braun & Clarke, 2006). Data were collected from primary Islamic sources (the Qur’an, Nahj al-Balāghah) and key works in humanistic psychology (Rogers, Maslow, Frankl). Trustworthiness was ensured through intercoder agreement (Cohen’s kappa = 0.85) and expert validation.

**Findings:** Analysis revealed four foundational principles: (1) inner purification (tazkiyah), (2) balance between reason and emotion, (3) Divine love (iḥsān), and (4) social responsibility. These form a four-dimensional model comprising cognitive–affective, moral–affective, social–affective, and Divine–affective dimensions. Comparative analysis showed a key teleological difference: the Islamic model aims for "nearness to God" (qurb ilā Allāh), whereas humanistic psychology emphasizes "self-actualization." Consequently, emotional regulation in the Islamic framework shifts from a self-centered to a spirituality-oriented paradigm.

Conclusion:The proposed model bridges the gap between secular and spiritual approaches to affective education. By integrating transcendent and contemporary dimensions, it offers a culturally responsive framework that addresses not only psychological needs but also spiritual aspirations. Its application in formal curricula may foster balanced, empathetic individuals deeply rooted in spirituality, contributing to holistic human development in Islamic contexts and beyond.

کلیدواژه‌ها [English]

• Islamic Emotional Education
• Nahj al-Balagha
• Humanistic Psychology
• Curriculum Development
• Spiritual Education